Geltoki historikoak

Norte-ko Geltokia (Valentzia)

VALENTZIAKO NORTE-KO GELTOKIA: " Arte guztien Batura

Valentzia, beste hainbat hiri espainiarren antzera, segurtasun harresi batek inguratuta zegoen XI.mendea ezkeroztik, eta 1847 arte hiri honek ez zuen entzun etorkizunean trena abiarazi behar zutela eta, gaiaren inguruko aipamenik; izan ere, trena abiaraztea zaildu egiten zuen hiria harresi barruan egoteak.

Valentzia Hiriaren Bista Panoramikoa XVIII.mende bukaera aldera

Valencia Norte-ko geltokiarekin -gaur egun ezagutzen dugun moduan- gozarazten hasi aurretik, beharrezkoa dugu haren aurrekoa aipatzea, (norte-ko geltokia ere deitu izan zutena) hiri erdiguneko geltoki soil eta funtzionala, eta nagusiki, Valentzia Hiriburuaren eta Grao-ko portu-eremuaren arteko komunikazio arazo larritik sortzen dena...

Antzinako Norte-ko Geltokia Valentzian (Trenaren Museoko argazkia, FFEE)

Almansa-tik Valentziara-rako eta Tarragonarako Linea

Linea honen lehenengo proiektua 1847an idatzi zuten Beatty eta Shepherd ingeniariek, Ferrocarriles de Madrid Valencia elkarteko kide zirenak. Ingalaterrako kapitala zuen elkarte hau guztiaren - geltokietako eraikinak barne - kontzesioduna izan zen 1850 arte; urte horretan Campo-ko Markesak Mar-Xátiva trenbide linearen eskubideak erosi zituen, eta bi urteren buruan, Sociedad de Ferrocarriles del Grao a Játiva, Valentziako estraineko trena, sortu zuen.

Urte horretatik aurrera garatzen ditu Turia-ren hiriak hirigintza arloko lehenengo eraberritze sakonak, hiriaren eta industriaren hedapenarekin amaituko zirenak eta saihestu ezinik, denbora gutxiko epean porturaino iritsiko zirenak.

Portua eta metropoliaren artean tarte handia egonik, Valentziako harresi barruko eremuan geltoki bakarra (gaur egun Udaletxearen aurreko plaza dagoen lekuan) ez zen nahikoa eta herritarren linearekiko sarbidea erraztearren, haserako aurreikuspenen artean zegoen Grao-n geltoki bat eraikitzea; izan ere, bidaiari eta merkantzia garraiolariak (garai hartan, animaliek bultzatutako gurdiak) trena utzi eta moilara iristeko, garaiko garraiobideak hartzera behartzen zituzten, Grao-n edo portuan ibilbidea amaitzen zuten arte.

Hau bereziki zailduko zen merkantzia garraio alorrean, izan ere, zalantzarik gabe, herritarrek garraiobide hauetara jotzen zuten, eta ez trenera, hiria eta portuaren arteko tarte zabala eta portuak berak sortzen zuen merkataritza jarduera bizia kontutan hartuta. Ezinbestekoa zen, hortaz, moila hiri barruan kokatzea eta Valencia el Grao linea eraikitzea.

 

Bi solairuko trena Valentziako geltokian. 1890an hartutako argazkia

Honek, garai hartako prentsaren hainbat idazki eta argitalpenen arabera, mehatxu handia suposatu zuen ibilbide hau egiten zuten merkatari eta garraiolarientzat, trena iristeak euren negozioaren berehalako porrota eragingo zuela uste baitzuten. Hain zuzen, linearen eraikuntza prozesuan hainbat boikot eta liskar izan ziren lanak aurrera eramatea galerazteko, baina azkenik, garraiobide honen sorkuntzak ez zuen besteen jarraikortasuna galerazi, logistika hutsa, arrazionalizazio eta merkatu-eskaera irizpideak tarteko.

Valentziako Norte-ko geltoki zaharra harresi barruan egoteak eragiten zuen beste arazoa, hesia irekitzea zen, trena pasa zedin. Hesia militarren ardura zen, eta haiek, gogor egin ohi zuten haustura horren kontra. Ez zen ordea, horrelakorik gertatu eta arazo handiegirik gabe Ruzafa eta San Vicente ateen arteko zati bat eraitsi zuten, tartea zurezko atetzar handi batekin estali zutelarik. Egoera honek bere horretan iraun zuen 1865ean Cirilo Amorós gobernadore ospetsuak harresiak behera botetzeko agindua eman zuen arte; ibilbide zabala geratu zen orduan, hiriaren zati honetan Játiva kale-izena hartu zuena, eta etorkizunean, geroago aztertuko dugun Valentziako Norte-ko geltokia hartuko zuen lekua.

Industriaren hazkunde geraezinak eta linearen alde banatan euren bizilekua finkatzen zihoazen langileenak beharrezkoa egiten zuen handitzea eta handitze horrek eragina izango zuen hirigintza arloan ere. Campo-ren elkarteak zituen zailtasunen ondorioz, 1859ko amaieran MZAri bi lineak uztartzeko proposamena egin zion; MZAk ordea uko egin zion aukera horri, elkarte honen azpiegitura gabeziak eta hobekuntzak zekarren kostu handia argudiatuta.

Honek ez zuen Campo kikildu eta Sociedad de los ferrocarriles de Almansa Valencia Tarragona (AVT) sortu zuen, Bartzelona eta Valentzia arteko tartea 1868an abiatu zelarik. Azkenik, Valentziako geltoki zaharra eraiki zen, tamaina txikiegia zuela jakin arren eta etorkizunean handiagotzea egiteko aurreikuspenarekin. Bere diseinuan nabarmen antzematen zen geltoki ingelesetako ukitu victoriarra, funtzionaltasuna eta diseinuaren ekonomia zirelarik garai hartan arkitektura batez ere erabilgarria egiteko erabiltzen ziren baliabideak.

Hala ere, dagoeneko antzeman eta herritarrak barneratzen hasi zirena zera zen: bere leku eta tamaina mugatua kontutan hartuta, geltokia gero eta gehiago saturatzen zela eta horrek kalitatezko zerbitzua eta lehiakorra izatea galerazten zuela.

José Campo

Gaur egungo Norte-ko Geltokiaren kokapenari buruzko

Azterketa ugariren ostean, eta geltokiaren kokapen berriak ekarri zituen desjabetze proposamenek auziak eragin eta gero, A.V.T konpainiaren aldeko epaia atera zen; honek abantaila eman zion bere asmo espansionistak kontutan hartuta, baina lehengo Ruzafa herriko biztanleak kontra zituzten, eta baita lanen eragina jasango zuen zezen-plaza ere; bere singulartasunagatik, ordea, errespetatu beharra izan zuten.

Kokapen berri bat beharrezkoa egiten zuten beste arazoa: Játiva kalean barna tren zirkulazioak eragiten zituen interferentziak; uneoro etenak zeuden eta oinezkoentzako arrisku handia eragiten zuen behin eta berriro trenbidea zeharkatzen ibiltzeak, istripu ugari gertatu zirelarik, horietako asko, hildakoak eragin zituztenak.

Bien bitartean, leku-aldaketa tramiteen epe barruan bi gertakari garrantzitsu izan ziren:

Campo-ko markesaren heriotza eta A.V.T. konpainiaren linea guztiak 1891an Compañía del Norte-k bere gain hartzea. Hiri honetan eskuduntzak blokeatuta ikusten ziren eta eraberritze eta hirigintza-handiagotze aukerak berriz, Madrileko Sustapen Ministerioaren esku geratuko ziren.

Kokapen-proposamen desberdinak izan ziren, Vicente Sala ingeniariak geltokia hego-mendebaldera 800 metro urruntzea proposatu zuen; zentzuzko aukera zen, izan ere kokapen berria nahikoa urruntzen zen epe ertainera hiriaren handiagotzeak harrapa ez zezan. Honek herritarren artean zatiketa eta manifestazioak eragin zituen, baita ministroa beraren aurrean ere, eta hortaz, proiektua itzultzea erabaki zuten, kokapena berriro aztertzearren.

Kokapen berria hiritik urrunegi geratzen zela eta, kontra zeudenen pozik eza kontutan hartuta, erdibideko irtenbide bat aukeratu zen 1904an, Javier Sanz ingeniariaren eskutik; irtenbide honek ekidin egingo zuen trenbidea Játiva kaletik barna igarotzea, geltokia kale honen parean baina harresiaren kanpoaldean egingo baitzuten. Irtenbide hau ofiziala eta baliagarria bihurtuko zuen 1905eko maiatzaren 15eko Errege-Aginduak.

Geltoki zaharrak eraitsi ostean utziko zuen hutsune berria Emilio Castelar plaza berria izango zen, bere inguruan espekulazio gogorrak sortuko zirelarik Udaletxearen eta Espainiako Bankuaren itzalean; gune berriak nagusiki administrazio eta merkataritza erabileretarako bideratuko ziren, hiriarentzako erdigune-bihotz berria jaioko zelarik.


Norte-ko geltoki Berria, lanen hasiera

Lanak hasi baino lehen proiektuan iada zehaztuta zetorren geltokiari bi erabilera desberdin eta bereiziak ematea; batetik, merkantzia trenei eskainitakoa eta bestetik, bidaiariena, azken hau era berean distantzia handiko eta aldiri lineatan antolatuta. Hain zuzen, geltoki berriaren lanak hasi zirenean Valentziak egoera ekonomiko positiboa eta merkataritza zein industria hedatze handia bizi zituen; honek ere izango zuen islada Compañía del Norte-n, 1900ean 3.670 km. trenbide baitzituen sakabanatuta penintsula osoan zehar. Izan ere, Valentziak ez zuen alferrik izan 1909ko Eskualde Erakusketa eta 1910eko Nazio Erakusketa antolatzeko aukera. Hortaz, geltokia eraikitzeko ekimena ezinhobea zen sustatzaileentzat, alor oso intelektual eta artistikoetan barneratzeko aukera eman baitzien, azaleratzen ari ziren teknologia berri eta industria-aurrerapen oro aprotxatuz; tartean, altzairuarena, burdina ez bezala, argitasun zein liraintasun handiagoa ahalbidetzen zuena, iada nabarmenak ziren fabrikazio-zurruntasuna zein funtzionaltasuna kontserbatuz.

Adif Artxibategia

Demetrio Ribes Marco

Anekdota gisa esan liteke geltoki berria eraikitzen ari ziren bitartean trenek aurrera jarraitzen zutela zaharrera iritsi arte -eta berrira iritsi arte, zaharraren norabide-ardatz berean baitzegoen hau ere- eta terminalaren aurrealde nagusia zeharkatzen zuten eskubiko bi ateetatik barrera; beraz, hau izango zen jaio aurretik, trenak hartzen zituen ezagutzen den lehenengo geltokia, - trenek aurrera egiten zuten arren, geratu gabe-.

Proiektu berriak 1906an izan zuen lehenengo proposamena, Sanz eta Demetrio Ribes Marco arkitekto gaztearen arteko elkarlanari esker. Azken hau Compañía barruan trebatzen aritu zen hainbat lanetan Príncipe Pío geltoki madrildarrean (Demetriori zor diogu baita ere Paseo del Rey-ko Renfe-ren bulegoen proiektua).

Norte-ko geltoki berriak 1907ko abuztuaren 2-an ikusiko zuen bere lanen hasera; hamar urtez luzatuko ziren lanak.

 


15.476 metro koadro izango zituen -geltoki zaharra ez zen bost milara iristen- eta aurrealdea Játiva kalera begira izango zuen bidaiari-eraikin handi eta bikaina nabarmenduko zen, oinarri gisa. Bere irudi geometriko finek nabarmendu egiten zuten , giza-jardueraren ingurua osatzen zuten elementu guztiak artelanak izan zitezen, sakoneko ahalegina. 1907ko maiatzean, Enrique Grasset ingeniariaren esku joan zen estalki edo markesinaren diseinua, metalezko egitura bakarra oinarri minimoetan sostengatua.

Valentziako Norte-ko Geltokiak 1907ko eraikuntza lanen hastapenean zuen itxura (Adif Artxibategi-ko argazkia)

24,5 metroko garaiera eta 45 metroko argiarekin, markesinak alboko hegalak gainditzen zituen, elektronikoki kudeatzen zen leihateri multzoa sartzearren. Aireztatzea erraztea zen hauen helburua, erabilgarri zeuden sei trenbideetatik sartuko ziren lokomotorren lurrunaren eraginak arintzeko, izan ere, erraz berritzen zen aire masa errazten baitzuen egiturak.

Valentzia 1918 - Zezen Plaza eta Norte-ko Geltokia. (Trenaren Museoko argazkia, FFEE)

Bitxia bada ere, Grasset-en anaiarena zen ospe handiko etxe madrildar batek hornitu zuen estalkiaren egitura, eta zatika eraman zuten Valentziara; trenbidearen gainean jarritako zubi mugikor bati esker montatu ahal izan zuten, egitura gainean zihoan garabi indartsu batek elementuak jaso eta ipintzen zituelarik, estalkia osatuz. Honek Valentziako herritarrak harro egotea ekarri zuen, izan ere euren geltoki handiaren tamaina Europako beste hainbat hiriburuetakoena baina handiagoa zen, Paris, Berlín edota Viena-koena baina handiagoa, esate baterako.

Geltokiaren, nasen eta estalkiaren itxura 1927an (Adif Artxibategiko argazkia)

ARTE GUZTIAK BATZEN DITUEN GELTOKIA

Mosaiko xehetasuna

Bere hastapen-planteamenduak Arts and Crafts mugimenduko manifestuetatik abiatzen ziren Arts and Crafts (Arteak eta Trebetasunak)"Gizakia inguratzen duen guztia da artelana"...apainketak, altzariak eta bolumen inflexioek multzo hautsiezina osatuko zuen arkitektura gunea eraikiz. Arkitektura mugiezinean altzariak eta elementuak integratzera ere eramango zuen goiburu honek, hiriaren ordezkari zen diseinu bateratuaren zatia zelarik; Valentzia hiriko apaingarriak nagusi izango ziren eskudel, kisketa, beirate edota almena erremateetan, lonjako aurrealdeko marmoletako koroak berak irudikatuz.


Egia esate aldera, Demetrio Ribes-ek geltokiak hiriaren irudia eta nortasuna islatu zezan lortu zuen, baita herrialdearen beste hainbat ezaugarri ere; horretarako, apainketa elementu autonomoak eta modernismoak berezkoak zituenak erabili zituen. Hauen artean - euren edertasuna eta perfekzio maila altuagatik- merezi dute nabarmentzea eskualdeko zeramikan egindakoak. Ezinbestekoa da brontzezko erlojua aipatzea, jatorrian, Caminos de Hierro del Norte leloak inguratuta zegoena - konpainiarekin batera desagertutakoa-beste sinbolo bat ez bezala: bost puntako izarra. Eta bere errematea, arrano baten azpian zegoen mundua, abiaduraren irudia.


Geltokiaren inaugurazioa gerturatuz zihoan heinean egoera aldatuz joan zen. 1914ko guda -trenbide arloko materialaren inportazio-murrizketa ekarri zuena azkenera- etekinen murrizketaren ondorioz, tren zerbitzuen prezioetan ezarritako prezio-igoera handiak, 1917ko amaiera arte eman ziren grebak, eta amaitzeko, konpainiako baloreen nazionalizazioa. Hain zen nabarmena Valentziako Norte-ko geltokiaren inaugurazioaren inguruko egoera, 1917ko abuztuaren 8an inauguratu zutela, ospakizun handirik gabe.

Laburbilduz, Valentziako geltokia gure arkitektura zibileko eraikinik onenetakoa da eta hiria ordezkatzen duen erreferentzia monumentala da. Bere estiloa mugimendu modernistan kokatu behar da, "Sezesión Vienesa" korrontearen baitan, baina Ribesek estilo hori interpretatzen duen berezko moduak egiten du bakarra. Atartearen apainketa joria; zurezko kutxatilategi eta pareta-babesgarrien diseinu xeheak, mosaiko eta zeramika apaingarrien txertaketak, horma eta sabai-estalki gisa Trencadís eta pareta lauza zatituek, edertasun paregabeko multzoa osatzen dute.

Zur noblezko kutxatilategien itxura.

Gaur egun bere funtzionamendua arautzen duten ildoek eraikinaren funtzionaltasunaren eta berezko baloreen kontserbazioaren oreka bilatzera jotzen dute; geltokiak gaur egun kalitate eta eraginkortasun handiz diharduelarik, egunean berrogei mila bidaiari baina gehiagoko bolumena kudeatzen duela kontutan hartuta. Oroitarri historiko-artistiko izendapena jaso zuen lehenengoa izan zen, 1983an.

Vision aérea de la actual estación

Emaitza Demetriok aurreikusi bezalakoa da...

...funtzionaltasun eta eraginkortasun ikuspegitik mende baterako prestatutako geltoki ezin ederragoa eta hartzen dituen turisten artean mirespena eragiten duena...


Edición Impresa

FICHA TÉCNICA ESTACIÓN DE VALENCIA NORD

Noviembre de 2007

En esta edición han participado Adif, a través de su Dirección de Patrimonio y Urbanismo, Dirección Ejecutiva de Estaciones de Viajeros y la Fundación de los Ferrocarriles Españoles.